Kasper Bormans

Kasper Bormans

Kasper Bormans doctoreert aan de School for Mass Communication Research (KU Leuven) over de ontwikkeling van virtuele geheugenpaleizen. Tijdens zijn onderzoek schreef hij het boek ‘Wat Alz?’, over technieken om beter te communiceren met mensen met dementie. In een aanstekelijke vertelstijl dompelt hij ons helemaal onder in zijn innovatieve dementievriendelijke communicatie, een methodiek die ook heel mooi aansluit bij de visie van de campagne ‘Vergeet dementie, onthou mens’.

Virtuele geheugenpaleizen

Het doctoraat van Kasper heeft als doel het verbeteren van geheugen en levenskwaliteit van mensen met dementie en hun betekenisvolle naasten. Een (virtueel) geheugenpaleis is een gekende context waar je in gedachten kunt doorwandelen. “Als je een boodschap wil verankeren in het mentale landschap van de ontvanger, moet je die vasthangen aan een structuur die bekend is”, verduidelijkt hij. “De dingen die de mensen het liefst zo lang mogelijk onthouden, moeten ze kunnen opslagen in een mentale kluis. Een soort zwarte doos, die intact blijft als het geheugen crasht. Canadese onderzoekers leren mensen met beginnende dementie de techniek van geheugenpaleizen aan om bijvoorbeeld boodschappenlijstjes te onthouden. Dit doen ze door in hun hoofd een vertrouwde route te wandelen en bepaalde dingen die ze tegenkomen te associëren met wat ze willen onthouden.”

Dit moest volgens Kasper ook kunnen met een reeks eigennamen die mensen graag willen onthouden en, in plaats van in een externe virtuele realiteit, ankerpunten te zoeken in het vertrouwde huis. 70% van de mensen met dementie woont immers nog thuis. “Het eigen huis is de plek bij uitstek om te functioneren als geheugenpaleis. We brengen de technologie van een museum (visuele audioguide) binnen in de woning van personen met dementie: in plaats van op bepaalde punten informatie over kunstwerken te krijgen, ontvangt de wandelaar positieve verhalen achter vertrouwde gezichten. We hangen betekenis aan de omgeving. Momenteel ontwikkelen we samen met een sociaal ingenieur een prototype van een virtueel geheugenpaleis voor de thuiszorg. In de toekomst zouden we de effectiviteit van deze technologie graag testen i.s.m. zorgverleners.”

Wat Alz?

Het boek is een zijproject geworden in het doctoraatsonderzoek van Kasper. Er waren twee belangrijke drijfveren om het te schrijven. De eerste heeft te maken met de onderdompeling in de leef- en denkwereld van mensen met dementie, in eerste instantie vooral om de weerstand van artsen en geriaters met betrekking tot de inbreng van een communicatiewetenschapper te counteren. De eerste confrontatie bleek niet aangenaam. Hij zag vooral verlies. Alles wat we aanleren kunnen we ook weer afleren. Het verlies van geheugen is het kwijtspelen van een stuk identiteit. Kasper vroeg zich af wat er dan nog over blijft, welke kern er blijft die misschien nog benaderd kan worden. Door verhalen voor te lezen en de mensen erop te laten reageren kwam hij bij hun vermogen tot verbeelding. Dat was voor hem de omslag naar een andere, positieve manier van kijken. Daarop begon hij dromen te verzamelen.

De tweede drijfveer was een ervaring met zijn grootvader. “Hij had geen dementie, maar zijn vermogens takelden af. Hoewel hij van nature zeer positief ingesteld was, liet hij op een bepaald moment letterlijk het hoofd hangen. Ik wist vanuit de communicatiewetenschappen dat als je een bepaalde houding aanneemt, je ook de gevoelens die ermee gepaard gaan oproept. Daarom maakte ik een tekening van de dichtste familie en hing ze op de muur. Zo moest mijn grootvader letterlijk zijn hoofd rechten om de tekening te zien. Dit haalde hem uit de negativiteit en de volgende dag maakte hij weer grapjes. Met het boek wil ik aantonen dat je door kleine ingrepen veel kan bereiken. Het nodigt vooral uit om anders te kijken. Daarom staan er ook veel tekeningen in.”                                                        

Handvaten voor hulpverleners

Communicatie met mensen met dementie is moeilijk, maar mogelijk. De magie, de verhalen, de muziek, … het is nog allemaal aanwezig. Het gaat erom erbij te kunnen. Op zoek naar dromen liet Kasper mensen hun levensverhaal vertellen. Als ‘vreemdeling’ kreeg hij vrij vlot toegang tot hun intieme wereld van emoties, waar ook hun kracht lag. In het boek geeft Kasper tips (o.a. op basis van reclame- en marketingtechnieken) om het nodige vertrouwen te creëren en eventuele weerstand te omzeilen. Kasper beschrijft zijn benadering van de mensen met dementie volgens een vaste structuur. “Eerst geef ik in een vijftal zinnen op basis van lichaamstaal een aantal manieren om anders naar mensen te kijken. Bijvoorbeeld rimpels leren lezen. Welke betekenis hebben rimpels? Daarna volgt een tekening van het gezicht, omdat de essentie van iemand in de gezichtsplooien zit. Dan volgt een korte dialoog met de persoon met dementie die ik dan verbind met ervaringen en bevindingen uit een andere context, zoals een opleiding die ik volgde of specifieke gebeurtenissen. Tenslotte volgt duiding rond communicatie en beïnvloeding.”

Het vernieuwende aan het boek is niet zozeer de aard van de technieken, want we weten dat ze werken, maar wel de context waarbinnen ze worden toegepast. Daarom eindigt de beschrijving van elke ontmoeting met een persoon met dementie met een box met geheugensporen. Dit zijn praktische handvaten die hulpverleners en mantelzorgers kunnen inspireren. Zo staan er in totaal meer dan honderd in het boek. Om voeling te krijgen met mensen met dementie moet, volgens Kasper, onze dagelijkse communicatie op drie niveaus veranderen: op zintuiglijk vlak, op emotioneel vlak en op het onderbewuste niveau. “Wat als zorgverleners en mantelzorgers zich meer zouden tonen, meer hun zintuigen gebruiken en plaats maken voor dromen en het verwoorden van gevoelens? Daar zijn we doorgaans slecht in, maar door daar bewust van te zijn, kunnen we daar beter in worden. Tips om de gevoelswoordenschat uit te breiden zijn bijvoorbeeld het antwoord op de vraag naar iemand die je inspireerde, de positieve eigenschappen die je meekreeg van thuis, … Hoe vaak heb je al eens iemand oprecht bedankt? We wachten te vaak tot iemand sterft om te zeggen wat hij/zij voor ons betekende.” 

Het onderbewuste kan je bereiken met vragen als ‘Wat als …?’. “Zo spreek je het vermogen tot verbeelding aan en kan je verloren plezier oproepen zoals dansen of spelen. Wat was vroeger fijn en doen ze niet meer? Er komt een leeftijd dat we niet meer dansen of spelen, terwijl we dat toch altijd heel leuk vonden.” Ook voor mensen die zich in de verzonken fase bevinden is contact nog mogelijk. “De verbeelding kan nog getriggerd worden. Het zullen vluchtige contactmomenten zijn, maar daarom niet minder waardevol. Er zijn dan andere manieren dan woorden om de oever aan de andere kant te bereiken. Ideeën uit het liplezen, gebarentaal en lichaamstaal zijn hierbij inspirerend. In het onderzoek werd zo bijvoorbeeld een danseres gebruikt. Het is ongelofelijk wat haar dansen opriep bij de mensen. Een mevrouw begon pirouettes te draaien en bleef dit nog wekenlang doen, een andere kuste de handen van de danseres.”

Samen tijd ‘verliezen’

“We denken dikwijls dat we ouderen of mensen met dementie van alles moeten aanleren, terwijl je dat ook zou kunnen omdraaien: wat als we van hen kunnen leren? Eén van de leukste inzichten die ik heb opgestoken van de oude dromers, is dat een activiteit zonder meetbaar resultaat best waardevol kan zijn. Dat lijken we uit het oog verloren te zijn. Waar is het spel en de dans gebleven? Het mooiste wat er is, is om samen te fietsen, te wandelen of een andere vorm om ‘tijd te verliezen’. De perceptie is vaak dat men de voeling met mensen met dementie kwijtspeelt, omdat de taal minder evident wordt. Het komt er dan op aan weer voeling te krijgen door aanrakingen. Waarom beperkt aanraking zich dan vaak tot het begin en het einde van een ontmoeting? Verkopers worden opgeleid om potentiële klanten aan te raken, waardoor een automatische vertrouwensband ontstaat. Wat als we die kracht inzetten om de dialoog met mensen met dementie te versterken?”

Kasper besluit met een duidelijke ‘call to action’. “Met het boek willen we mensen in beweging zetten. Zorgverleners en mantelzorgers zitten vaak met de vraag of ze nu moeten meegaan in iemands denkwereld of hen confronteren met de waarheid, de realiteit. Ik roep voor hen dan altijd het beeld op van de andere planeet. De mens met dementie woont op een andere planeet en wij stappen in ons ruimtetuig om hen te gaan bezoeken en daar met hen een wandeling te maken. Mensen zijn heel dankbaar voor het feit dat je de moeite neemt om die reis naar hen te ondernemen, dat je poogt woorden te geven aan hun wereld, aan hun dromen. Het doel van het boek is ook een bijdrage te leveren aan een genuanceerde beeldvorming over dementie. Dementie is een vreselijke aandoening en mensen hebben zeker recht op verdriet, maar men kan een positieve focus binnenbrengen. Wat als we het ook anders kunnen bekijken? Daartoe wil ik met dit boek alleszins mijn steentje bijdragen.”

 

Wat Alz?, Kasper Bormans, Uitgegeven bij Van Halewyck, 240 pagina’s, ISBN 9789461313348, 19,95 euro

Meer info: http://www.vanhalewyck.be/boek/wat-alz, http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/videozone/nieuws/binnenland/1.2153370

www.kasperbormans.be

Meer ambassadeurs en getuigen

Kristien Steels
Ambassadeur

Kristien Steels

Barbara Pecheur
Ambassadeur

Barbara Pecheur

Els  Steeman
Ambassadeur

Els Steeman